خزرتیترخبر: بارش باران، آب‌گرفتگی خانه‌ها و معابر و پیدا کردن مقصر، سه ضلع همیشگی روایت‌هایی هستند که در فصل بارش دوباره به صدر خبرها به ویژه در فضای مجازی به شکل جدی یا طنز می‌آیند.

هر بار غافلگیری و خسارت گسترده، این چالش تکراری را به مسئله روز افکار عمومی تبدیل می‌کند؛ متهم ردیفِ اول پیدا می‌شود، سیلِ اظهارنظرهای کارشناسی به راه می‌افتد و با پایان بارش و فروکش کردن تب خبرها، همه‌چیز تا بارندگی بعدی به فراموشی سپرده می‌شود.

گاهی هم پویش‌هایی مانند «سقف شیب‌دار» به‌عنوان راه‌حل مطرح می‌شوند؛ راه‌حلی که شاید در کاهش نفوذ آب به برخی خانه‌ها یا دست‌کم توجه به اقلیم مؤثر باشد، اما نمی‌تواند پاسخگوی مسئله‌ای به گستردگی آب‌گرفتگی شهری باشد.

کارشناسان معتقدند توجه به معماری متناسب با اقلیم و پویش‌هایی از این دست، زمانی می‌تواند اثرگذار باشد که در چارچوبی جامع‌تر دیده شود، مسئله فقط شکل سقف نیست؛ شیوه ساخت‌وساز، مسیر طبیعی آب، وضعیت نهرها، شیب معابر و ظرفیت زیرساخت‌های شهری همگی در سرنوشت آب باران نقش دارند.

ما با هر بارندگی، غافلگیر می‌شویم؛ چون سال‌هاست طبیعت و اقلیم را در بالادست و بخش‌هایی از ساخت‌وساز و توسعه شهری نادیده گرفته‌ایم.

طبیعت اما هر بار این بی‌توجهی را یادآوری می‌کند و حق خود را با خسارت پس می‌گیرد، آن وقت دوباره به دنبال مقصر می‌گردیم و انگشت اتهام را به سوی بارش، سقف ساختمان، نهر، خیابان یا هر جایی می‌گیریم که یا سهم کمتری در تصمیم‌های گذشته داشته یا اینکه عامل قطعی نیست که برای اصلاح آن تلاش کنیم و پویش راه بیاندازیم.

از همین روی هر بارندگی در نهایت یک واقعیت ساده را روشن می‌کند: شهر چقدر برای عبور آب آماده است؟ آب از سقف خانه‌ها پایین می‌آید، در حیاط و خیابان راه می‌افتد و هرجا نهرها بسته شده باشند، شیب معابر پاسخگو نباشد یا مسیر طبیعی آب با ساخت‌وساز تغییر کرده باشد، متوقف می‌شود.

اینجا دیگر نمی‌توان همه‌چیز را پای بارش شدید یا شکل سقف ساختمان نوشت؛ رد مسئله را باید در سال‌ها بی‌توجهی به اقلیم، طبیعت و ظرفیت‌های واقعی شهر در ساخت‌وساز و توسعه شهری دنبال کرد.

ریشه آب‌گرفتگی کجاست؟

در همین ارتباط رئیس اداره راه و شهرسازی رامسر، تنکابن و عباس‌آباد پیرامون ریشه این وضعیت همچنین پویش‌های شکل‌گرفته پیرامون سقف‌های شیب‌دار و مسطح و تأثیر آن بر روان‌آب‌ها گفت: این موضوع شاید تا اندازه‌ای در آب‌گرفتگی داخل خانه موثر باشد اما به تنهایی تأثیری بر روان‌آب در زمان بارندگی‌های شدید ندارد؛ چراکه در هر صورت، هر دو نوع سقف، آب را به شیوه خود جمع‌آوری کرده و به حیاط ساختمان و از آنجا به خیابان هدایت می‌کنند.

وی در عین حال، آب‌گرفتگی‌ها را متأثر از رعایت‌نشدن اقلیم در ساخت‌وساز و شهرسازی دانست و افزود: مثلاً در شهری مانند رامسر، عمده آب‌گرفتگی‌ها ناشی از بی‌توجهی به جغرافیای این شهر است؛ چرا که فاصله کوه و دریا در این منطقه کم است.

تمام خیابان‌هایی که شرقی ـ غربی هستند، مانند خیابان مطهری و کمربندی‌های فاز یک، دو و سه، اگر دقت کنید، عمده املاک و کوچه‌هایی که در ضلع شمالی و سمت دریا قرار دارند، با چالش آب‌گرفتگی مواجه هستند؛ چون آب از بالادست وارد خیابان اصلی می‌شود و از خیابان اصلی در بن‌بست‌ها گیر می‌کند.

عسکری قلی‌تبار، از بین بردن نهرها را یکی از عوامل بروز این وضعیت دانست و گفت: برخی افراد به هوای اضافه‌کردن یک متر به زمین خود، نهرها را مسدود کرده‌اند، در حالی که این کار، دستکاری در رفتار طبیعت است و طبیعت در یک نقطه آن را جبران می‌کند.

وی با توضیح اینکه بازدید از مناطق دچار آب‌گرفتگی نشان می‌دهد که بیشتر نهرها مسدود شده‌اند، اظهار کرد: این بخش متولی دیگری دارد، اما برخورد جدی با این موضوع را نمی‌بینیم.

رئیس اداره راه و شهرسازی رامسر، تنکابن و عباس‌آباد یادآور شد: اکنون به نقطه‌ای رسیده‌ایم که بخشی از این آب‌گرفتگی‌ها با لوله‌گذاری قابل رفع است، اما در برخی نقاط متأسفانه کار از کار گذشته و فارغ از هزینه، از نظر فنی نیز امکان لوله‌گذاری وجود ندارد.

وی توضیح داد: وقتی می‌خواهید آب را در مسیر مشخصی هدایت کنید، لوله‌ها باید قطر مشخص و مطالعه‌شده‌ای داشته باشند، این قطر در بعضی نقاط با تأسیسات موجود برخورد می‌کند و اصلاً امکان لوله‌گذاری وجود ندارد، در برخی نقاط نیز با شیب منفی مواجه هستیم.

قلی‌تبار افزود: برای مثال، خیابان مطهری ۲۹ رامسر که آب‌گرفتگی زیادی دارد، باید آب را از آنجا به خیابان اصلی مطهری و از آنجا به یکی از رودخانه‌ها هدایت کرد، این در حالی است که این خیابان شیب بالایی دارد و آب را نمی‌توان سربالایی هدایت کرد.

حتی اگر با شیب اندکی آب را به سمت خیابان اصلی هدایت کنیم، از خیابان اصلی باید چهار یا پنج متر پایین برویم که عملاً اجرایی نیست، اگر هم بخواهد اجرایی شود، باید کل خیابان مطهری برای یکی دو ماه تعطیل شود که اصلاً صرفه اقتصادی ندارد.

وی تصریح کرد: بنابراین راحت‌ترین کار این است که مردم، البته با جدیت دستگاه متولی، مسیر آب‌ها را نبندند و صرفاً به این فکر نکنند که نهرها مزاحم آنها هستند یا با مسدود کردن آنها می‌توانند دو یا سه متر به زمین خود اضافه کنند؛ چون آسیب این کار در نهایت به خودشان برمی‌گردد.

ضرورت توجه به اقلیم در طرح‌های توسعه شهری

قلی‌تبار با اشاره به نقش شهرسازی در این زمینه گفت: در شهرسازی باید در سیاست‌گذاری‌های کلی و طرح‌های توسعه شهری، اقلیم مورد توجه قرار می‌گرفت، اما این اتفاق رخ نداد، اکنون نیز در دوره‌ای قرار داریم که حتی اگر امروز تصمیم بگیریم اقلیم را رعایت کنیم، بخش عمده‌ای از نقاط شهری و روستایی تحت ساخت‌وسازهای افسارگسیخته قرار گرفته‌اند.

وی ادامه داد: اقلیم صرفاً بحث آب نیست، اکنون بی‌توجهی به اقلیم در ساخت‌وساز به حاشیه رفته است. در برخی روستاها که هنوز بافت سنتی خود را حفظ کرده‌اند، می‌بینیم که با وجود اینکه در گذشته نه دوربین نقشه‌برداری وجود داشت و نه ابزارهای محاسباتی امروزی، خانه‌ها با زاویه‌ای دقیق، مثلاً حدود ۳۹.۵ درجه نسبت به خط افق، ساخته شده‌اند.

وی توضیح داد: چرا؟ چون خورشید هنگام طلوع در این زاویه، بهترین شرایط نورگیری را ایجاد می‌کند و در تابستان و زمستان نیز بهترین زاویه برای آسایش حرارتی به شمار می‌آید، ابعاد پنجره‌ها نیز به همین شکل بود. آن زمان کولر و بخاری و امکانات آسایشی به این حد وجود نداشت؛ بنابراین معماری، بخشی از این چالش‌ها را حل می‌کرد و مردم ناچار بودند انرژی مورد نیاز خود را از طبیعت تأمین کنند.

قلی‌تبار افزود: امروز امکانات آسایشی بیشتر شده و برای کسی تفاوتی نمی‌کند که زاویه ساختمان چگونه باشد.

وی نتیجه این بی‌توجهی به اقلیم و طبیعت را افزایش چالش‌های مرتبط با تأمین آب و انرژی دانست و گفت: با این حجم از ساخت‌وساز، با چالش تأمین آب و انرژی مواجه هستیم، در حالی که اگر ساختمان‌ها از ابتدا درست ساخته شوند و یک آپارتمان با جانمایی مناسب از نظر معماری طراحی شود، می‌تواند بیشترین آسایش را ایجاد کند و نیاز نباشد ۲۴ ساعته کولر روشن باشد.

وی ادامه داد: اما چون همه‌چیز به سمت سوداگری رفته و فرد فقط می‌خواهد از ملک خود پول دربیاورد، برایش مهم نیست ساختمان چه جهتی داشته باشد. فقط کافی است اتاق پنجره داشته باشد تا بگوید نور وارد اتاق می‌شود؛ دیگر جهت پنجره برایش اهمیت ندارد.

کمیسیون ماده ۱۰۰ برای رفع بلاتکلیفی، نه توسعه سوداگری

قلی‌تبار این چالش‌ها را ناشی از طرح‌های توسعه و اقدامات بعدی پیرامون ساخت‌وساز توصیف کرد و گفت: مثلاً کمیسیون ماده ۱۰۰ را گذاشته‌اند تا اگر در شرایطی مشکلی پیش آمد یا ضرورتی وجود داشت و فرد مجبور شد مقداری بیشتر بسازد، موضوع در کمیسیون بررسی و تعیین تکلیف شود و ملک بلاتکلیف نماند.

وی افزود: این قانون مربوط به امروز و دیروز نیست؛ برای ۶۰ یا ۷۰ سال پیش است، زمانی که اصلاً برج‌سازی وجود نداشت، مثلاً فردی ممکن بود به هر دلیلی اطلاع نداشته باشد که برای ساخت‌وساز باید پروانه اخذ کند و ساخت‌وساز را انجام داده باشد.

حالا نباید ملک بلاتکلیف بماند و انشعابات و مدارک مورد نیاز تعیین تکلیف نشود، این موضوع را در کمیسیون بررسی می‌کنند، نه اینکه کمیسیون تبدیل به راهی شود که فرد تا جایی که می‌تواند از ملک خود درآمد کسب کند.

وی با اشاره به ضرورت تغییر رویکرد شهرداری‌ها در این بخش یادآور شد: من درک می‌کنم که شهرداری خودگردان است و به درآمد نیاز دارد. شهرداری فقط هزینه حقوق ندارد و هزینه‌های جانبی زیادی دارد که شاید اصلاً به چشم نیاید، اما این هزینه‌ها باید به شکلی تأمین شود، با این حال، لازم است به‌تدریج رویکرد شهرداری‌ها به سمت درآمد پایدار تغییر کند.

قلی‌تبار ادامه داد: تصور کنیم تمام زمین‌های موجود تا ۲۰ یا ۳۰ طبقه ساخته شوند، امسال یا سال آینده این ساخت‌وسازها تمام می‌شود؛ بعد از آن قرار است چه کار کنیم؟ بنابراین در نهایت باید روش درآمدی را تغییر دهیم.

نقد ضوابط ساخت‌وساز و بی‌توجهی به فرم و اقلیم

وی گفت:در استان مازندران سه شهر داریم که ضوابط آنها بر اساس لفاف فضایی است. اگر شهرها براساس پهنه‌بندی هستند، لفاف فضایی به این شکل نیست، در یک خیابان مشخص، بر اساس شکل زمین، یک مالک می‌تواند دو طبقه بسازد و مالک دیگری اجازه دارد طبقات بیشتری احداث کند، تنکابن یکی از این سه شهر است.

قلی‌تبار توضیح داد: در این روش، یک هرم با زاویه خاصی رسم می‌شود و هرچقدر در این هرم جا شود، امکان ساخت وجود دارد، این هرم هم فقط روی کاغذ رسم می‌شود، اما همین مدل نیز رعایت نمی‌شود، شما ساختمان‌های هرمی‌شکل نمی‌بینید؛ به دلیل بحث زوایای نور، همه ساختمان‌ها به شکل مکعب ساخته شده و به سمت بالا رفته‌اند، اصلاح این روند معیوب نیازمند برخورد جدی‌تر است.

ساخت‌وساز خارج از طرح قابل کنترل است

وی در ادامه درباره برخورد با ساخت‌وسازهای خارج از طرح و بهانه‌تراشی برخی متولیان برای جلوگیری‌نکردن از این روند گفت: برخی معتقدند دیگر نمی‌توان جلوی ساخت‌وسازهایی از این دست را گرفت، اما من این موضوع را قبول ندارم؛ چون برای این ادعا دو شاهد دارم.

قلی‌تبار افزود: ما شهرک‌هایی در همین استان مازندران مانند امیردشت، ۴۰۰ دستگاه و شهرک دری‌کنار بابل داریم که شما در آنها حتی یک متر بیشتر نمی‌توانید بسازید.

بیشتر ساکنان این شهرک‌ها نیز افراد متمول و سرمایه‌دار هستند و طبیعتاً نفوذ و ارتباطات خود را دارند، اما نمی‌توانند خارج از چارچوب تعیین‌شده ساخت‌وساز کنند. چرا؟ چون قانون شهرک مشخص است و اگر بیشتر از ضوابط ساخته شود، با آن برخورد می‌کنند و تخریب انجام می‌شود، چطور در این شهرک‌ها می‌توانیم قانون را اعمال کنیم و چارچوب‌مند رفتار کنیم، اما در سایر نقاط نمی‌توانیم؟

پویش‌های مرتبط با اقلیم باید از سطح شعار فراتر بروند

قلی‌تبار درباره پویش‌های شکل‌گرفته در این زمینه گفت:این پویش‌ها اگرچه توجه افکار عمومی را به اهمیت اقلیم در ساخت‌وساز جلب می‌کنند، اما در عین حال بسیار ظاهری هستند، به نظرم لازم است در کنار آن، موضوع کلان‌تری بررسی شود.

وی ادامه داد:امروز عنوانی به نام معماری پایدار داریم که در دنیا از این رویکرد نیز عبور کرده‌اند، اما ما هنوز نتوانسته‌ایم همین مفهوم را عملیاتی کنیم، باید پویشی راه بیندازیم که یک پارادایم گفت‌وگو پیرامون صنعت ساختمان و معماری ایجاد کند، این موضوع خود زیرمجموعه توسعه پایدار است.

وی تأکید کرد: ساختمان فقط بام نیست؛ هزار مشکل دیگر هم در آن وجود دارد؛ از مصالح گرفته تا شیوه ساخت. در حالی که ما هنوز به سبک دهه ۵۰ ساختمان می‌سازیم و تغییر چندانی در صنعت ساختمان ایجاد نشده است.

قلی‌تبار پیرامون لزوم بازنگری کلی برای ساخت‌وساز خاطرنشان کرد: از سوی دیگر وقتی قرار است یک سیاست کلی ابلاغ شود، فقط بخش فنی مطرح نیست؛ این سیاست بخش اقتصادی و اجتماعی هم دارد.

ممکن است من که در شهر ساخت‌وساز انجام می‌دهم توان مالی رعایت برخی الزامات را داشته باشم، اما توان مالی فردی که در روستا ساخت‌وساز می‌کند نیز باید در نظر گرفته شود، اینکه او را مجبور کنیم حتماً از مجموعه‌ای از فناوری‌ها و روش‌های خاص استفاده کند، ممکن است پیامدهای منفی بیشتری به دنبال داشته باشد.

وی تأکید کرد: بنابراین لازم است در کنار توجه به اقلیم، شرایط اقتصادی و اجتماعی جامعه نیز در سیاست‌گذاری‌های حوزه ساخت‌وساز مورد توجه قرار گیرد.

در نهایت، پویش‌های مرتبط با اقلیم زمانی اثرگذار خواهند بود که به برنامه‌های عملیاتی تبدیل شوند؛ از جمله تدوین دستورالعمل‌های ساخت‌وساز متناسب با اقلیم، ارائه مشوق برای استفاده از فناوری‌های کم‌مصرف و مقاوم، آموزش عمومی، انتشار گزارش عملکرد دستگاه‌ها و ارزیابی سالانه میزان کاهش آب‌گرفتگی و تخلفات ساختمانی.

تنها با پیوند دادن این اقدامات به اصلاح سیاست‌گذاری، ارتقای صنعت ساختمان و ترویج معماری متناسب با اقلیم و توان اقتصادی جامعه می‌توان از تکرار خسارت‌ها جلوگیری کرد./ایرنا

🆔@khazartitrekhabar
🌐Khazartitrekhabar.ir